Yazan: David Owen Evans
Çeviren: İbrahim Halil Çelik
Editör Notu
Anglofon literatürde Pierre Leroux üzerine yapılmış çalışmalara ulaşmak maalesef çölde su aramaya benzemektedir. Leroux üzerine yeterli sayıda araştırma yapılmamış olması, düşüncesinin farklı yönlerinin eksik veya hatalı yorumlanmasına da zemin hazırlamıştır. Çevirisini sunduğumuz David Owen Evans’ın 1929 tarihli makalesi, bu alandaki erken dönem çalışmalardan biridir. Ancak makalenin, Leroux araştırmalarının henüz gelişmekte olduğu bir dönemde kaleme alınması ve dönemin araştırmacılarının birincil kaynaklara ve arşiv malzemelerine erişimindeki sınırlılıklar, bugün bazı değerlendirmelerinin yeniden ele alınmasını gerektirmektedir.
Buna rağmen Evans’ın çalışması, Leroux’nun düşünce dünyasının çoğu zaman geri planda kalan yönlerini incelemesi bakımından önemini korumaktadır. Makale, onun felsefi görüşleri, din anlayışı ve edebiyat eleştirisi arasındaki ilişkileri ele alırken Fransız Romantizmi içerisindeki yerini ve Victor Hugo ile George Sand gibi dönemin önemli yazarları üzerindeki düşünsel etkisini de ortaya koymaktadır. Böylece Leroux’nun düşüncesini yalnızca sosyalizm teorisi üzerinden değil, insanlığın tarihsel ilerlemesini merkeze alan daha geniş bir düşünsel bütünlük içinde değerlendirme imkanı sunmaktadır. Özellikle edebiyatı toplumsal ve tarihsel gelişimden bağımsız bir faaliyet olarak görmeyen yaklaşımı, onun sanat ve toplum arasındaki ilişkiye dair fikirlerini anlamak açısından dikkat çekicidir.
Öte yandan Evans’ın bazı yorumları, Leroux üzerine sonraki yıllarda gelişen araştırmalar ışığında ihtiyatla değerlendirilmelidir. Güncel literatürde Leroux, hümanist, dinî düşünür veya ütopyacı sosyalist gibi tekil nitelemelerle sınırlandırılmak yerine, düşüncesinin farklı boyutlarıyla birlikte cumhuriyetçi sosyalizmin kurucu isimlerinden biri olarak ele alınmaktadır. Özellikle Bruno Viard’ın çalışmaları, Leroux’nun bireysel özgürlük ile toplumsal dayanışmayı uzlaştırma çabasını ve sosyalizm düşüncesine katkılarını yeniden değerlendirmiştir. Viard’ın Anthologie de Pierre Leroux, inventeur du socialisme républicain başlıklı çalışması da bu yaklaşımın önemli örneklerinden biridir. Bu araştırma ve tanıtma çabalarına katkılarından dolayı Bruno Viard’a ve babası, merhum Jacques Viard’a teşekkür ederiz.
Bu çeviriyi yayımlarken amacımız, Evans’ın makalesini Leroux üzerine bugün ulaşılmış son söz olarak sunmak değil, Anglofon literatürdeki erken dönem çalışmalardan birini Türkçe okurla buluşturmak ve içerdiği değerlendirmeleri sonraki araştırmalar ışığında yeniden düşünmeye açmaktır. Bu vesileyle çevirideki emekleri için İbrahim Halil Çelik’e teşekkür eder, Dizgin okurlarına iyi okumalar dilerim.
—E. Haktan Altın.
Bir filozof ve toplumsal düşünür olarak Pierre Leroux,[1] son yıllarda hatırı sayılır bir ilginin nesnesi olmuş; siyasal, dinsel ve sosyolojik konulardaki eserleri seçkin araştırmacılarca incelenmiştir.[2] Kendi döneminde yazar ve eleştirmen olarak da belli bir ün kazanmış olduğu düşünülürse, edebî faaliyetlerinin ve etkisinin henüz bütün yönleriyle ele alınmamış olması biraz tuhaf görünmektedir.
Bu faaliyetleri, 1824’te liberal Globe gazetesini kurmasıyla başladı.[*] Onun yönetiminde gazetenin büroları, geleceğin Romantik kuşağının önde gelenleri için entelektüel bir foyer (buluşma yeri) hâline geldi; gazetenin kendisi de bu isimlerin kamuoyuna kendi öğretilerini aşıladıkları bir araç oldu. Leroux’nun Globe’a yazdığı bir dizi makale, yeni ve çarpıcı fikirlerle dolu olup yazılarında üstün bir edebiyat eleştirmeninin unsurlarını ortaya koymakta ve unutulmaktan kurtarılmayı hak etmektedir.[3] 1831’de Globe’dan ayrıldıktan sonra, en az onun kadar etkili bir başka edebiyat dergisi olan aylık Revue Encyclopédique’in editörlüğünü yaptı; 1836’da, 1836’dan 1841’e kadar sürecek olan Encyclopédie Nouvelle adıyla yayımlanan bir ansiklopedi için çalışmaya başladı ve birkaç dikkate değer yazı kazandırdı. 1841’de George Sand ile birlikte Revue Indépendante’ı çıkardı, ardından sırasıyla La Revue Sociale’in (1845–1850), L’Éclaireur’ün (1847–1848), La Vraie République’in (1848), Le Nouvel Organe de la Démocratie’nin (1851), L’Espérance’ın (1858–1859) ve benzerlerinin editörlüğünü üstlendi. Bütün bu dergilere siyasal, iktisadi ve edebî konularda yazılar yazdı; bunların birçoğunu sonradan gözden geçirerek ya da genişleterek yeniden yayımladı. Bu yüzden yazılarının zenginliği yetmişi aşkındır.
Leroux’nun kitaplarının çoğu az çok eski makalelerinin yeniden basımı olmakla birlikte, birkaç eserini de bağımsız olarak yayımlamıştır. Bunların ilki, Fransız Romantiklerinin en gözde çevirisi olmaya yazgılı Goethe’nin Werther’inin çevirisidir.[4] Daha sonra Eyüp Kitabı’nı da çevirdi; çeviriye, yazarlığını İşaya’ya atfettiği bir önsöz ve Renan’ın çevirisi üzerine —ona göre filolojik yanlışlarla dolu olduğunu göstermeye çalıştığı— uzun bir ek ekledi.[5] Banville bu çeviri hakkında şöyle yazdı:
İşte burada büyük şair, geleceğin berrak, ışık saçan görüsüyle ortaya çıkıyor ve kendini gösteriyor; ama şiirin yanına eklediği, [Leroux’nun] Renan’ı amansızca (de Turc à Maure) [**] haşladığı o yorum da ne büyük bir mucize! Kuşkusuz bu kitapta, başka hiçbir kitapta aynı ölçüde bulunmayan şey, sanatın felsefeyle tam örtüşmesidir… Ama ışık, ona ilahî demekten kendimi alamadığım bir ışık, her yerden ve her yana dökülüyor.[6]
Là éclate et se manifeste le grand poète, ayant la claire, la fulgurante vision de l’avenir; mais aussi quel miracle que ce commentaire dont il a accompagné le poème et dans lequel il traite Renan de Turc à Maure! Sans doute ce qu’il y a dans ce livre, ce qui n’est dans aucun autre au même degré, c’est que l’art y est adéquat à la philosophie….. Mais la lumière, une lumière que je ne puis m’empêcher d’appeler divine, ruisselle partout et de partout.
Eyüp çevirisinin ardından İşaya Kitabı’nın bir çevirisini planlamıştı. Ne var ki bu hedefi gerçekleşemedi; ondan geriye yalnızca 1869’da Lozan’da yayımlanan, yedi “şiir”den oluşan örnek bir çevirisi kaldı. Leroux’nun öteki kitapları arasından, Victor Cousin’in çıkarcı doktrinlerine yönelik bir saldırı olan Réfutation de l’Éclectisme’i (1839) ve M. Stapfer’in “ce beau livre en deux tomes” (iki ciltlik güzel kitap) dediği, genellikle felsefedeki en iyi çalışmasını içerdiği kabul edilen De l’Humanité’yi (1840) anacağım.
Başlangıçta Saint-Simon’un bir öğrencisi olan Pierre Leroux, 1831’de kadınların özgürleşmesi üzerine çıkan tartışma sırasında Okul’dan koptu[***] ve Saint-Simon’un ve Condorcet’nin öğretilerine dayanan, İnsanlık Dini (Religion de l’Humanité) adıyla bilinen kendi toplumsal doktrinini ilan etti. Çağdaş olayları ciddiyetle izleyen biri olarak, 1820’lerde ve 1830’larda yaygın olan, edebiyatta Byronculuğa, felsefede Schopenhauerci karamsarlığa yol açan kuşkuculuk akımlarını kaygıyla seyrediyordu. Ona göre Fransız toplumu, On Sekizinci Yüzyıl Felsefesi’nin ardından gelen, kuşkunun doğurduğu olağanüstü bir mayalanmanın ortasındaydı ve bu mayalanma toplumu hızla kaosa sürüklüyordu. Bu yüzden Revue Encyclopédique’teki ilk makalesinde şairlere, filozoflara, bilim insanlarına ve siyasal düşünürlere, geçmişin dinsel inançlarını dağıtıp yerlerine hiçbir şey koymadıkları için sitem etti. “Aux Philosophes” (Filozoflara) başlıklı bu makale, çağdaş toplumun durumunu nitelemekteki ferasetiyle dikkat çekicidir;[7] geniş bir yankı bulan bu eser, Victor Hugo ile Alfred de Musset üzerinde, Rolla’da ve Rayons et Ombres’un bazı şiirlerinde hâlâ dahi sezilen bir izlenim bıraktı.
Fidao’nun belirttiği gibi Temmuz hükümetinin resmî felsefesi olan Victor Cousin’in eklektizmi, Leroux’ya göre bu zehire karşı bir panzehir değildi.[****] Cousin’e duyduğu düşmanlığı, Louis-Philippe döneminde fikirler alanında yaşanan en çetin savaşlardan birini temsil eden Réfutation de l’Éclectisme’te dile getirdi; bu savaşı beceri ve cesaretle yürüttü ve açık sözlülüğü ona, başka şeylerin yanı sıra, ürkek Sainte-Beuve’ün dostluğuna mal oldu. Ona göre Fransız felsefesi, psikoloji incelemesine kendini verip metafiziği büsbütün dışarıda bırakarak ego kültüne ve eklektizme yol açan Condillac’tan beri çöküş içindeydi; “jamais homme n’a mérité moins que lui le nom de philosophe” (hiçbir insan filozof adını ondan daha az hak etmemiştir).[8] Felsefeyi fizik gibi bir gözlem bilimi sayan, bu konuda Condillac’ı izleyen Cousin’e cevap verirken, filozofun bilim insanı değil sanatçı olduğunu ilan etmeye yöneldi:
Büyük şairlerle büyük filozofların aralarında her zaman sıkı bir yakınlık olmuştur; sanki aynı beşiğe sahiptirler ve halkların gözünde, ölümlerinden sonra Elysion Çayırları’nın aynı bölgelerinde otururlar. Sokrates ile Platon durmadan Homeros’a dayanırlardı; şairin bir dizesi onlar için bir otoriteydi. Aristoteles en derin şeylerin tanımlarını sık sık Homeros’ta, Orpheus’ta ve eski şairlerde arar. Ve hangi modern filozof, Dante’den, Shakespeare’den, Milton’dan ya da bazı konularda Molière ve La Fontaine’den daha iyi bir alıntı kaynağı olabilir?[9]
Les grands poètes et les grands philosophes ont toujours eu ensemble d’étroites affinités; il semble qu’ils ont le même berceau, et qu’aux yeux des peuples ils habitent, après leur mort, les mêmes régions des Champs-Élysées. Socrate et Platon s’appuyaient continuellement d’Homère; un vers du poète était pour eux une autorité. Aristote cherche souvent les définitions des choses les plus profondes dans Homère, dans Orphée, et dans les anciens poètes. Et quel philosophe moderne vaut mieux à citer que Dante, ou Shakespeare, ou Milton, ou, dans certaines matières, Molière et La Fontaine?
Pierre Leroux’nun kendi felsefî yakınlıkları Roger ve Francis Bacon, Pascal, Malebranche, Leibniz ve Saint-Simon’dur. Opus Majus’ta her şeyden önce Roger Bacon’ın insan zekâsının durmaksızın ilerlediğine olan inancına hayran kaldı ve Francis Bacon’ın da insanlığın yetkinleşebilirliğine, “ki bu onun dogması, onun yaşamıdır”, derin bir inançla dolu olduğunu belirtti:
Hiç kimse, onun kadar iyi, onun kadar ateşli ve kararlı biçimde, insanın evren üzerindeki egemenliğini genişletme ve onu zincirlerinden ve engellerinden kurtarma tasarısını kavramamıştır.[10]
Personne n’a conçu mieux que lui, avec plus d’ardeur et de constance, le projet d’étendre l’empire de l’homme sur l’univers, et de le délivrer de ses fers et de ses entraves.
Pascal, yetkinleşebilirlik Kuramı’nı ilk kez formüle ettiği Boşluk Üzerine İnceleme’de (“De l’autorité en matière de philosophie”) en büyük yerini bulur; ne var ki ardından insanlığı dinsel geçmişin önünde yere sermesi esef vericidir. Malebranche, Pascal’ın ilerleme üzerine fikirlerini yineler; On Sekizinci Yüzyıl boyunca Turgot ve Condorcet meşaleyi devralır, onu Saint-Simon’a ve elbette Pierre Leroux’ya aktarırlar.[11]
Yetkinleşebilirlik Doktrini, gerçekten de Leroux’nun bütün felsefesinin başlangıç noktası ve iyimserliğinin kaynağıdır. İnsanlık Dini pozitif bir dindir; doğrudan, ileri yaşını bu din için bir rahiplik sistemi tasarlamakla geçiren Auguste Comte’a ve Leroux’nun bir ara yazıştığı John Stuart Mill’e çıkar. “Hümanitaryanizm” yine de ruhu bakımından maddecilikten çok uzaktı. Leroux’nun, unutulmamalıdır ki, başlangıç evresindeki Sanayi Çağı’nın plütokrasisinin güçlü biçimde bireyci eğilimlerine karşı ayaklanmış bir idealist olduğu hatırlanmalıdır; nihai amaçları, yoksulluğu ve sefaleti ortadan kaldırmaya yönelik kolektif bir çabadan başka bir şey içermiyordu. Leroux ayrıca bireycilikte, Nietzsche’nin eseriyle belirginleşecek olan, demokrasi için tehlikeyi önceden gördü ve bunun kötü etkilerini önlemek için genel eğitim yoluyla fırsat eşitliğini savundu. Dolayısıyla onun sosyalizminin modern Sosyalist düşüncenin eğilimiyle pek az ortak yanı vardır.[*****]
Dinsel fikirleri ılımlı bir biçimde evanjeliktir. “Il ne s’est peut-être pas rencontré dans tout le 19e siècle d’esprit plus chrétien que le sien” (Bütün 19. yüzyılda onunkinden daha Hristiyan bir zihne belki de rastlanmamıştır), diye yazar Stapfer ve onu “liberal Protestanlığın” öncüsü olarak niteler:
Bu felsefe, dinsel dokunaklılık (onction religieuse) bakımından modern Hristiyanlıktan, liberal Protestanlıktan hiç aşağı kalmaz ve özü bunlarla özdeştir. Eleştiriyi, en küçük bir fark bulmaya davet ediyorum. Özü nedir? Tanrı’nın birliğidir, insanların babası olarak, sözcüklerin en katı anlamıyla; Tanrı’nın takdirini, duayı ve imanı kabul eden, ama Meryem’in oğlunun ilahlığını dışlayan bir anlamda.[12]
Cette philosophie ne le cède point en onction religieuse au christianisme moderne, au protestantisme libéral, et le fond en est identiquement le même. Je mets la critique au défi d’y trouver la moindre différence. Quel en est le fond? c’est l’unité de Dieu, père des hommes, au sens strict des mots, au sens qui admet la Providence, la prière et la foi, mais qui exclut la divinité du fils de Marie.
Ne var ki Leroux, bu denli belirgin biçimde bir Hristiyan olduğunun hiç farkında değildi. Karşılaştırmalı dinler ışığında Hristiyanlığı Musa dininin, Yahudiliğin ve son tahlilde Platonculuğun mantıksal gelişimi olarak görüyordu; nasıl Hristiyanlık Musa dininden doğduysa, aynı biçimde Hristiyanlığın da sırası geldiğinde, hayatî ve kalıcı öğelerini özümseyip artık geçerliliğini yitirmiş mistisizmini bir kenara bırakan daha yeni bir doktrine dönüşmesi gerektiğine inanıyordu. Mitolojik Hristiyanlığa saygısı yoktu. Spinoza’yla birlikte Kutsal Kitap’ın dilinin baştan sona alegorik olduğunu savundu, Tanrı’yı doğanın süreçleriyle özdeşleştirdi ve İsa’nın ilahlığını tanımadı. Son olarak, inandığı üzere On Sekizinci Yüzyıl’ın kurbanı olmuş Hristiyan mistisizminin yerine pozitivist Palingenezi doktrinini koydu: [******]
Bu doktrin, aynı insanların sınırsız bir varoluşlar dizisi içinde yeryüzünde yeniden doğduğunu öğretir; öyle ki biz yalnızca daha önce yaşamış olanların oğulları ve soyu değiliz, özünde ve gerçekten bu önceki kuşakların ta kendisiyiz; ebedî varoluşlarının yeni bir evresine yeniden başlıyoruz.[13]
Elle enseigne que les mêmes hommes renaissent sur la terre dans une suite indéfinie d’existences, en sorte que nous ne sommes pas seulement les fils et la postérité de ceux qui ont déjà vécu, mais au fond et réellement ces générations antérieures elles-mêmes, recommençant une nouvelle étape de leur existence éternelle.
Paul Stapfer, Pierre Leroux’nun metafiziğinin çekiciliği üzerine takdirle yazar:
Bilgisinin kaynakları, diyalektiğinin gücü ve esnekliği, üslubunun ve belagatinin zaman zaman güzelliği, hepsinden çok da inancının hep sürükleyici ateşi öyle ki, sonunda onun büyüsüne kapılıyor ve yarı ikna olmuş bir hâlde şöyle düşünüyoruz: Bu fikir birçok başkasından daha akıl dışı değil; hatta çok büyük rağbet görmüş birçok başkasından çok daha az akıl dışı …. ve sonuçta neden doğru olmasın?[14]
Telles sont les ressources de son érudition, la force et la souplesse de sa dialectique, la beauté quelquefois de son style et de son éloquence, l’ardeur toujours entraînante de sa conviction surtout, que nous finissons par en subir le charme, et qu’à demi persuadés nous songeons: l’idée n’est pas plus déraisonnable que beaucoup d’autres; elle l’est même beaucoup moins que bien d’autres, qui eurent une très grande vogue …. et pourquoi ne serait-elle pas vraie, après tout?
Bir edebiyat eleştirmeni olarak Leroux, çeşitli dergilerine, okuru onun edebiyata daha fazla zaman ayırmış olmasını dilemeye iten incelemeler kazandırmıştır. En eski ve en dikkate değer olanlardan biri, Romantizmi nitelendirme girişimi, 8 Nisan 1829’da Globe’da çıktı. Romantik Akım’ın yabancı etkilere bağlanmasını —ki bunları yalnızca tali sayar— reddeden Du Style Symbolique’in yazarı, daha ağır basan nedenleri, On Sekizinci Yüzyıl’ın sonunda soyutlamanın yerini imgelemin aldığı, şiirsel metaforda gerçekleşen “olağanüstü” bir değişimde bulur. Racine ile V. Hugo’yu karşılaştırarak, Klasik şiirin soyut fikirleri soyut terimlerle işlerken Romantizmin onları sembollere büründürdüğünü gösterir.
Hüner, bir başka fikirle karşılaştırılmak istenen fikri geliştirmemekte, yalnızca bu ikinci fikri, yani imgeyi geliştirmekte yatar …. Nasıl özgün sözcük yerine bir metafor konuyorsa, burada da fikrin yerine onun amblemi konur: bir bakıma fikrin metaforuna sahip oluruz.
L’artifice consiste à ne pas développer l’idée qu’on veut comparer à une autre, mais à développer uniquement cette seconde idée, c’est à dire l’image….. De même qu’on remplace le mot propre par une métaphore, ici l’idée est remplacée par son emblème: on a pour ainsi dire la métaphore d’une idée.
Symbolisme’in —kendisinin adlandırışıyla ve muhtemelen bu sözcüğün edebî anlamda ilk kullanımıyla— kökenlerini Bernardin de Saint-Pierre’e kadar götürür; Romantik şiirin ağırlıklı olarak sembolcü olduğu savını desteklemek üzere Chateaubriand’dan, Schiller’den ve Victor Hugo’dan bol örnekler verir.
Romantizmin edebî estetiğini böylece çözümledikten sonra Leroux, 1831 tarihli, aynı ölçüde dikkate değer bir makalesinde, “De la Poésie de notre Époque” (Revue Encyclopédique, Kasım ve Aralık), onun felsefesini incelemeye girişti. Burada, üslup özgünlükleriyle çarpıcı bir karşıtlık oluşturan, taraftarlarının gerici siyasal tutumunu eleştirdi; onları Fransız Devrimi’nden beri ivme kazanan demokratik harekete sadakatsizlikle suçladı ve ilerlemeci bir toplumsal politikanın bu eksikliğini inançsızlığa bağladı. Ardından Romantik Akım için yeni bir yönelim önerdi; çağdaş yazarları kuşkuculuklarından ötürü uyardı ve özellikle Lamartine ile Victor Hugo’ya, Sanat İçin Sanat’ın boş uğraşlarını reddetmeleri ve geleceğin toplumunun ilkelerini ilan etmeleri çağrısında bulundu. Bu çalışmada dile getirilen yargılar, bazı eleştirmenlerce Victor Hugo hakkında yazılmış en nüfuz edici yargılar olarak sayılır.[15] Leroux’nun şairin dehasına çağrısı son derece belagatliydi:
Neden sakin bir dinsel görünüm içinde kuşkucu ve inançsız bir düşünce, kaynayan bir gelecek özlemi taşıyan bir yürekle geçmişe putperest bir tapınma? …. Halkın seninle birlikte mezarlarda yaşamasını mı istiyorsun? …. Ah, böylece kendi çağının dışında kalan sanatçının vay hâline! …. Evet, büyük şair, sen Arabın hurafesini anlatmayı biliyorsun; ve matem tutan Cinler havada ıslık çalarak geçerken, senin dizen, bir ses dalgası gibi, sesin bütün derecelerine duygunun bütün derecelerini ilişkilendirir, …. sanatın daha önce ulaşamadığı hayranlık verici bir ahenk bileşimiyle. Ama geçmişin hurafelerini bıraktığında, tarih üzerine şiir yazmayı bıraktığında, kendi adına konuştuğunda, çağının bütün insanları gibi, beşik üzerine de, mezar üzerine de söyleyecek bir şey bilmiyorsun ….. Şair, insanlık nereden gelir ve nereye gider? İşte bunu bilmiyorsun; orta çağın bütün büyük sanatçılarının peygamberî bir örtü altında bildiğine inandıkları ve gerçekten de bildikleri şey budur. Katedralleri yapanların bildiği şey budur; Dante’nin, Raphaël’in, Michelangelo’nun bildiği şey ….. Eğer sanatın yaşam olduğunu unutup yalnızca sanat yapmak için sanat yapıyorsanız, izin verin de artık sizde, insanlığın şairlerinde hep aradığı peygamberi, vates’i görmeyeyim.
Pourquoi cette apparence de calme religieux avec une pensée sceptique et incrédule, ce culte idolâtre du passé avec un cœur bouillant d’avenir? …. Veux-tu que le peuple aille habiter avec toi dans des tombeaux? …. Ô malheur à l’artiste d’être ainsi en dehors de son tems! …. Oui, grand poète, tu sais dire la superstition de l’Arabe, et quand les Djinns funèbres passent en sifflant dans les airs, ton vers, comme une onde sonore, associe à tous les degrés du son tous les degrés du sentiment, …. par une admirable combinaison d’harmonie que l’art n’avait pas encore atteinte. Mais, quand tu laisses les superstitions du passé, quand tu ne fais plus de la poésie sur l’histoire, quand tu parles en ton nom, tu es comme tous les hommes de ton époque, tu ne sais rien dire sur le berceau, ni sur la tombe….. Poète, d’où vient l’humanité et où va-t-elle? Voilà ce que tu ne sais pas; voilà ce que croyaient savoir et ce que savaient en effet, sous un voile prophétique, tous les grands artistes du moyen-âge. Voilà ce que savaient ceux qui ont bâti les cathédrales; ce que savaient Dante, Raphaël, Michel-Ange….. Si oubliant que l’art c’est la vie, vous faites uniquement de l’art pour en faire, souffrez que je ne voie plus en vous le prophète, le vates, que l’humanité a toujours cherché dans ses poètes.
Bu makale, Temmuz Monarşisi edebiyatında misyonerlik ya da rahiplik (sacerdotal) düşüncesi diye adlandırılabilecek şeyin yayılması bakımından ne denli önemli olursa olsun, Leroux’nun eleştirel yeteneğinin en büyük avantajla görüldüğü çalışma “De la loi de continuité qui unit le 18e siècle au 17e” incelemesidir. Bu eser hem bir edebî eleştiri tekniğini hem de bilginin bütün alanlarında araştırmanın bilimsel çizgiler üzerinde örgütlenmesine yönelik bir programı içerir; dile getirilen fikirler, ana pasajlardan birkaçının metnen aktarılmasını haklı çıkaracak kadar çarpıcı ve yenidir, gerçi bütünüyle yeniden yayımlanması son derece arzu edilir görünmektedir.
İnceleme, Revue Encyclopédique’in Mart 1833 sayısında “Philosophie de l’Histoire” (Tarih Felsefesi) başlığı altında ve “Progrès Continu” (Sürekli İlerleme) anlamlı düsturunu taşıyarak çıktı. Yazar, bilginin yeni bir bütünleştirilmesi gereği üzerine bir söylevle, her biri çok sınırlı bir alanı yüzeysel olmayan biçimde araştıran sayısız araştırmacının bireysel emeklerinin bir sentezi üzerine bir söylevle başlar. Anlayışı açıkça Bacon’dan alınmış olan bu novum organum’a Leroux, “tarih felsefesi, insan zihninin sadık bir kaydı ve ilerleyişinin öyküsü” der.
Tarih felsefesi özünde birliğin kavranmasından ibarettir; her şeyden önce, gelişimin herhangi bir anında insan bilgisinin ve faaliyetinin bütün parçalarını birbirine bağlayan ilişkileri kucaklamaya çalışır ….. Çünkü örgütlenmiş bir bedenin bütün parçaları nasıl eşzamanlı olarak ve zorunlu bir ilişki içinde değişiyorsa, sürenin her anında bütün sanatlar, bütün bilimler ve bütün uygulamalar da eşzamanlı olarak var olur ve gelişir:
La philosophie de l’histoire consiste essentiellement dans la compréhension de l’unité; elle cherche avant tout à embrasser les rapports qui unissent, dans un instant quelconque de développement, toutes les parties de la connaissance et de l’activité humaines….. Car, de même que toutes les parties d’un corps organisé se modifient simultanément, et dans une relation nécessaire, à chaque instant de durée aussi tous les arts, toutes les sciences et toutes les pratiques existent et se développent simultanément:
Mens agitat molem, et toto se in corpore miscet. (Zihin kütleyi harekete geçirir ve bütün bedene karışır.)
Tarih Felsefesi’nin kısmi dalları arasında, öğrendiğimize göre, en önemlisi kuşkusuz edebiyat tarihi felsefesidir. Ona erişmek, eleştiri yönteminde tam bir değişikliği gerektirecektir. Mevcut uygulama fazlasıyla “parçalıdır”: çözümleyici ve neredeyse biyografik biçimde yalnızca edebiyat tarihinin büyük adlarını inceler; ve son yıllarda “şiirle donatılmış bir edebî eleştiri çok güzel biyografik incelemeler ortaya koymuş” olsa da (Sainte-Beuve’e bir iltifat; kendisi daha sonra yalnızca yalıtılmış portreler denemiş olmakla eleştirilir), felsefî edebî eleştiri henüz yaratılmamıştır. Gerçekten:
Şimdiye dek bu anıtlar ve onları yaratanlar içinde yalnızca çeşitliliği, çokluğu görmeye alıştık; fakat onları kucaklayan, birbirine bağlayan, birbirine tutturan ve açıklayan birliğe hiç dikkat etmedik. Edebiyatı böyle parçalı ve tümüyle görüngüsel biçimde ele alışımızda, her yazar bize kopuk, yalıtılmış görünür: yalnızca kendisinden önce gelenlerden ve sonra gelenlerden, hatta çağdaşlarından değil, düşüncesinin üretilmesine katkıda bulunduğu olgulardan ve olaylardan da …. Edebî geçmişimizin düzeni ve zinciri hakkında bir fikir edinmeye çalışılırsa, edebiyat tarihinde, mevcut hâliyle, hiçbir süreklilik, hiçbir açıklama, hiçbir felsefî ışık bulunmaz. Yargıçları ve eleştirmenleri meşgul eden tek şey, denildiği gibi, büyük yazarların her birine bir sıra tayin etmektir ….. Edebî anıtların üretimi âdeta tesadüfün etkisi gibi görünür ….. Orada seyredilen, insan zihninin bir evrimi değil, birbirine çelişen devrimler dizisidir.
Jusqu’ici nous ne sommes habitués à considérer, dans ces monumens et dans ceux qui les ont produits, que la variété, la multiplicité, mais sans jamais faire attention à l’unité qui les embrasse, les relie, les rattache les uns aux autres et les explique. Dans cette manière fragmentaire et toute phénoménale de considérer la littérature, chaque écrivain nous apparaît détaché, isolé, non seulement de ceux qui l’ont précédé ou suivi, et même de ses contemporains, mais encore des faits et des événemens que sa pensée a contribué à produire…. Si l’on cherche à se former une idée de l’ordre et de l’enchaînement de notre passé littéraire, on ne trouvera rien de suivi, aucune explication, aucune lumière philosophique, dans l’histoire littéraire telle qu’elle existe. La seule chose qui semble occuper les juges et les critiques, c’est d’assigner un rang, comme on dit, à chacun des grands écrivains….. Il semble que la production des monumens littéraires soit pour ainsi dire l’effet du hasard….. Ce n’est pas une évolution de l’esprit humain, c’est une suite de révolutions contradictoires qu’on y contemple.
Çağının eleştirisini böylece nitelendirdikten sonra Leroux, onu, yaşamın hareketini ve bütünlüğünü hiçbir biçimde yeniden üretmediği için yetersiz bularak reddeder. Edebî eleştiri, der, Leibniz’in “le présent, engendré du passé, est gros de l’avenir” (geçmişten doğan şimdi, geleceğe gebedir) vecizesini fazlasıyla gözden kaçırmıştır ve büyük adlar arasında gerçekte bir addan ötekine taşınan büyük akımları ve altta yatan hareketleri daha sentetik bir tarzda ele almanın zamanı gelmiştir. Kurmayı önerdiği yöntem, filozofu insan faaliyetinin bütün tezahürlerinde süreklilik duygusunu aramaya götüren ilerleme inancına tam da dayandığı için, bir açıklayıcı yöntemdir; ancak felsefî bakış açısı onda tek başına egemen değildir. Tarihsel bakış açısı da yok değildir, zira Leroux, edebiyat olgularının tarih ışığında kavranmasına özen göstererek edebî amatörlüğe (dilettantisme) bir düzeltici sağlamak ister. Eleştirmenin bundan böyle, edebiyatın başyapıtlarını kişisel zevkiyle takdir etme lüksünden vazgeçmesi ve yöntemleri doğa bilimlerinin yöntemleri olacak, amacı da edebiyat olgularından onları yöneten yasaları çıkarmak olacak bir métier’ye (meslek) kendini yetiştirmesi gerektiğini düşünür.
Bu yasalardan birini, Yetkinleşebilirlik Doktrini’nin kökenlerinin incelenmesinden kendisi çıkarır. Bu, süreklilik yasasıdır:
büyük dil anıtlarının tümünün, hem fikirlerin ve duyguların özü bakımından hem de biçim bakımından, birbirini izleme ve zincirleme yasası, …. en büyük bireylerin boyun eğdiği ve öyle olan bu ilahî düzen ve ardışıklık yasası ki bir bakış açısından yalnızca sonuçturlar, oysa bir başka bakış açısından nedendirler ….. Bu yasa bilinmiyor, hatta incelenmiyor bile; güçlükle sezilmiştir ve son yıllara dek hiçbir eleştirmen, hiçbir edebiyat tarihçisi onun varlığından kuşkulanmamıştı.
la loi de succession et d’enchaînement de tous les grands monumens du langage, tant sous le rapport du fond des idées et des sentimens que sous celui de la forme, …. cette divine loi d’ordre et de succession à laquelle les plus grands individus sont soumis, et qui est telle qu’à un point de vue ils ne sont qu’effet, tandis qu’à un autre point de vue ils sont cause….. Cette loi n’est pas connue, elle n’est pas même étudiée; elle est à peine soupçonnée, et, jusqu’à ces dernières années, pas un critique, pas un historien de la littérature ne s’était douté de son existence.
Bu fikirler 1833 için gerçekten yeniydi. Leroux, eleştirmenin işlevleri anlayışında Sainte-Beuve’den daha iddialıydı, çünkü onun Ardışıklık ve Zincirleme Yasası, Brunetière’den elli yıl önce, evrimci fikirlerin edebiyat incelemesine uygulanışını temsil eder. Leroux’nun fikirleriyle Brunetière’inkiler arasındaki yakın benzerlik şu paralelle gösterilebilir:
| Leroux | Brunetière |
| (Edebiyat tarihinde ve eleştirisinde mevcut yönteme göre) | |
| “Her yazar bize kopuk, yalıtılmış görünür: yalnızca kendisinden önce gelenlerden ve sonra gelenlerden, hatta çağdaşlarından değil, düşüncesinin üretilmesine katkıda bulunduğu olgulardan ve olaylardan da …. Edebî anıtların üretimi âdeta tesadüfün etkisi gibi görünür.”
“Chaque écrivain nous apparaît détaché, isolé, non seulement de ceux qui l’ont précédé ou suivi, et même de ses contemporains, mais encore des faits et des événemens que sa pensée a contribué à produire….. Il semble que la production des monumens littéraires soit pour ainsi dire l’effet du hasard.” |
“Büyük ve küçük, şair ya da düzyazar, yazarlar bize böylece, kendilerinden önce gelen ve sonra gelen her şeyden kopuk, gökle yer arasında asılı, havada duran, köksüz ve bağsız görünür; öldükten sonra, yine de kendi zamanlarında benzerleriyle kurmuş oldukları bütün ilişkilerden koparılmış.”
“Grands et petits, poètes ou prosateurs, les écrivains nous apparaissent ainsi comme détachés de tout ce qui les a précédés ou suivis, suspendus entre ciel et terre, situés en l’air, sans liaisons ni racines, coupés, après leur mort, de toutes les communications qu’ils ont eues pourtant, en leur temps, avec leurs semblables.” |
| (Oysa gerçekte —) | |
| “Büyük dil anıtlarının tümünün birbirini izleme ve zincirleme yasası ….”
“Leibniz’in sözü her bakımdan ve her anlamda doğrudur: geçmişten doğan şimdi, geleceğe gebedir.” “En büyük bireylerin boyun eğdiği bu ilahî yasa ….” (Pierre Leroux, “De la loi de continuité,” 1833). “La loi de succession et d’enchaînement de tous les grands monumens du langage….” “Le mot de Leibnitz est vrai de toute manière et dans tous les sens: le présent, engendré du passé, est gros de l’avenir.” “Cette divine loi…. à laquelle les plus grands individus sont soumis.” |
“Eserlerin bir soy bağı vardır; ve her zaman, edebiyatta da sanatta da, şimdinin üzerine en ağır çöken geçmişin ağırlığıdır …. çünkü sanatta ya da edebiyatta yalnızca ‘bireyler’ vardır diye boşuna söylerler bize!” (Brunetière, “La doctrine évolutive et l’histoire,” Études critiques, 6e série (1911), s. 15–16.)
“Il y a une filiation des œuvres; et en tout temps, en littérature comme en art, ce qui pèse du poids le plus lourd sur le présent, c’est le passé…. car en vain nous dit-on qu’en art ou en littérature il n’y a que des ‘individus’!” |
Leroux, edebiyat tarihçileri tarafından bugün unutulmuş olsa da, çağdaş belgelerden, çalışmasının ilk ortaya çıktığı sırada yaygın bir ilgi çektiği yeterince açıktır. İngiltere’de ünü, Véricour’un Modern French Literature (Edinburgh, 1842) gibi kitaplar aracılığıyla biliniyordu; bu kitap onu şöyle ilan ediyordu:
“çağın en derin düşünürlerinden biri …. aynı zamanda mütevazı iddiaları olan, soylu bir yoksulluğu ve uğraş özgürlüğünü, pek çok edebiyat adamının satılmışlığını sağlayan bütün o yüksek ücretli makamlara ve görevlere tercih eden pratik bir filozof. Eskilerin kutsal anlayışıyla bir bilgedir; engin bilgisine rağmen uzun süre karanlıkta kalmıştır; zihninin nitelikleri bakımından canlı ve imgelem yüklüdür, hepsi vicdan saflığı ve hakikat ile bilgelik arayışındaki ateşli bir gayretle daha da yükseltilmiştir. Ne var ki ünü artık yalnızca Fransa’da değil, kendisine felsefeyi yeniden ihya eden denilen Almanya’da da genişçe yayılmaktadır.”
1843 tarihli The British and Foreign Review de onu aynı şekilde “her bakımdan olağanüstü bir adam” saydı ve şunu ekledi: “Şunu demek istediğimiz anlaşılmalıdır: eserlerini, hemen hemen her modern düşünürünkinden çok daha fazla dikkate değer buluyoruz.” Amerika’da da, Véricour’un el kitabının 1848 tarihli Boston baskısına bakılırsa, Leroux’nun Hristiyan dinine yaklaşımı kınanırken bile, “M. Leroux’nun metafizik zekâsı ve evrensel bilgisinin, onu çağın ilk düşünürleri arasında saymayı kuşkusuz hak ettirdiği” kabul edilmiştir.[16]
Leroux’nun Fransız edebiyatı üzerindeki etkisi öylesine geniş bir sorundur ki şimdilik bunun yalnızca birkaç bireysel yönüne değinebilirim; daha dolgun bir incelemeyi bu konudaki yakında çıkacak kitabıma bırakıyorum. Romantizmin en yeni tanımlarından birini[17] —“la réalisation poétique et lyrique de l’idée de progrès constituée au 18e siècle” (On sekizinci yüzyılda oluşmuş ilerleme fikrinin şiirsel ve lirik gerçekleşmesi)— kabul edersek, İlerleme Doktrini’nin en baştan çıkarıcı ve en güçlü çağdaş sözcüsünün Romantikler üzerindeki olası etkisine sınır koymak açıkça güçtür. Romantik Edebiyat’ın 1830’dan sonraki dikkat çekici bir özelliği olan On Sekizinci Yüzyıl edebiyatının sosyolojik geleneğine dönüşün, bir ölçüde onun gayretli çabalarıyla desteklenmiş olması muhtemeldir.
Émile Faguet, Leroux’nun belki de Sainte-Beuve’ün gördüğü en verimli ve en iyi yürekli öğretmen olduğunu ileri sürdü.[18] Portraits littéraires’in yazarı, Globe’un kuruluşunu anlatırken, onun editörünü kendisi de “une des natures de penseur les plus puissantes et les plus ubéreuses d’aujourd’hui” (bugünün en güçlü ve en bereketli düşünür yapılarından biri) diye tanıdı; Leroux’nun 1830’a kadar “nadir değerlerinin ve zihinsel kapasitesinin çok altında” bir konumu alçakgönüllülükle kabul ettiğini ve yalnızca dört ya da beş başmakale yazdığını, bunların hepsinin çarpıcı bir izlenim bıraktığını ekledi.[19] Ayrıca 1828 ile 1830 arasında (Dubois tarafından taciz edildikleri sırada), kendisinin ve Romantik dostlarının gazetenin yazı kadrosunda Magnin ve Leroux gibi müttefiklere sahip olmasından duyduğu memnuniyeti dile getirir.[20] İki adamın o dönemde çok yakın olduğunu düşündüren ilginç bir ayrıntı, derginin Saint-Simoncular tarafından satın alındığı sırada gazetede Leroux’nun imzasıyla çıkan “Profession de foi saint-simonienne”in bizzat Sainte-Beuve tarafından yazıldığı itirafıdır. “Leroux n’a fait qu’y changer deux ou trois mots, et y mettre un ou deux pâtés d’encre” (Leroux yalnızca iki üç sözcüğü değiştirmiş ve bir iki mürekkep lekesi koymuştur).[21]
Victor Hugo’ya gelince, okur muhtemelen Pierre Leroux’nun Contemplations’da bir keresinde Hermann takma adıyla bizzat göründüğünün farkındadır. M. Berret, filozof-gazetecinin zihninin üstünlüğünü kabul eden Hugo’nun, şairin toplumsal işlevi anlayışını ondan ödünç aldığını ileri sürmüştür.[22] M. Bonnet, Hugo’nun siyasal tutumunun kralcılıktan cumhuriyetçiliğe değişmesini, Odes’unun Revue Encyclopédique’te gördüğü eleştiriyle açıklamak ister; bu savı, Leroux’nun Hugo üzerindeki etkisini Dargaud’nun Lamartine üzerindeki etkisiyle karşılaştıran M. Girard destekler.[23] Şairin toplumsal ve demokratik eğilimlerinin gerçekten Leroux’nun etkisiyle uyarıldığı, bence, Les Contemplations’ın 5. Kitabı’ndaki, yazarın felsefî ve siyasal fikirlerinin gelişimini özetleyen “Écrit en 1846” adlı şiirde bulunan kanıtla yeterince doğrulanmaktadır. Hugo burada görüşlerindeki değişimi olgunlaşmanın doğal sürecine, doğanın, insanın ve her şeyden çok tarihin incelenmesine bağlar. Dehasının yeni yönelişi için tarih felsefesinin, İlerleme Doktrini’nin ve İnsanlık Dini’nin incelenmesine ne denli borçlu olduğunu çok açık biçimde gösterir.
Markiz, yirmi yıldır, bugün olduğu gibi,
Aklımda tek bir fikir var: insanlığın davasına hizmet etmek ….
Kitapta, dramda, düzyazıda, dizelerde,
Küçükler ve sefiller için dava savundum ….
Her ilerlemeyi düşlerken, Paris’in alnının
Roma’nın tiarasından daha az parladığını görüyordum …
… ben hâlâ doğruca göreve giden
Adamım ….
Yalnızca bir sabah ruhum kanatlandı,
Bizi çağıran geniş ve saf uzayı gördüm ….
Tarih bana göründü ve anladım
Tanrı’yı arayan kuşakların yasasını ….
Büyük merdiveni basamak basamak çıkarak …
… O büyük yarının saatini çabuklaştırıyorum:
Daha iyi bir insanlık!
Marquis, depuis vingt ans, je n’ai, comme aujourd’hui,
Qu’une idée en l’esprit: servir la cause humaine ….
J’ai, dans le livre, avec le drame, en prose, en vers,
Plaidé pour les petits et pour les misérables ….
Rêvant tous les progrès, je voyais luire moins
Que le front de Paris la tiare de Rome …
… je suis toujours celui
Qui va droit au devoir ….
Seulement, un matin, mon esprit s’envola,
Je vis l’espace large et pur qui nous réclame ….
L’histoire m’apparut, et je compris la loi
Des générations, cherchant Dieu ….
En montant l’escalier immense marche à marche …
… Je hâte l’heure
De ce grand lendemain: l’humanité meilleure!
Sonraki yıllarda şair ile filozof birlikte Jersey’de sürgündeydiler; Globe’daki eski tanışıklıkları, İkinci Cumhuriyet siyasetinde milletvekili olarak ortak katılımlarının anısından daha az olmamak üzere, onları birbirine yaklaştırdı. Ne var ki kişisel ilişkileri bu sırada Hugo’nun görece zenginliği ve Leroux’nun mutlak yoksulluğu yüzünden biraz gölgelenmişti; filozofun, aralarındaki deniz kıyısı konuşmalarının kaydını içeren Grève de Samarez’inde (1863) dediği gibi: “je n’ai jamais été de sa camaraderie, mais j’ai toujours été, si l’on peut dire, de son amitié” (onun arkadaş çevresinden hiç olmadım, ama, denebilirse, hep dostluğundan oldum). Fakat İlerleme Doktrini’nin süregelen etkisinin kanıtı Hugo’nun bu döneme ait eserinde bulunur; nitekim Légende des Siècles’in ilk serisinin (1859) Önsöz’ünde okuruz:
Şair için de tarihçi için de, arkeolog için de filozof için de, her yüzyıl insanlığın fizyonomisinde bir değişimdir ….. Konusu bakımından çeşitli ama aynı düşünceden esinlenmiş bu şiirlerin birbirleriyle başka bir bağı yoktur, tek bir iplikten başka; bazen görünmez olacak kadar incelen ama asla kopmayan o ip, insan labirentinin büyük gizemli ipi: İlerleme.
Pour le poète comme pour l’historien, pour l’archéologue comme pour le philosophe, chaque siècle est un changement de physionomie de l’humanité….. Ces poèmes, divers par le sujet, mais inspirés par la même pensée, n’ont entre eux d’autre nœud qu’un fil, ce fil qui s’atténue quelquefois au point de devenir invisible, mais qui ne casse jamais, le grand fil mystérieux du labyrinthe humain, le Progrès.
George Sand’la Leroux’nun ilişkisi epey daha yakındı. Onu Sand’a tanıtan Sainte-Beuve’dü; Leroux’yu “çağdaş sorunları en derinlemesine inceleyip aydınlatmış iki adamdan biri” diye sunmuştu[24] ve Sand, onun bilgisine ve alçakgönüllülüğüne öyle hayran kalmış görünür ki fikirlerini romanlarında bilerek yaygınlaştırmaya girişmiştir. Çeşitli dergilerdeki iş birliğine değinmiştik; ayrıca onun Werther’inin 1845 baskısına bir önsöz yazmış, bu önsözde Pierre Leroux’nun “büyük zekâsı” gençlik boş zamanlarından bir kısmını eseri güzel ve iyi bir Fransızcayla yazmaya ayırana kadar Goethe’nin yapıtını takdir edemediğini itiraf etmiştir. Filozofun, toplumsal romanlarında ona yardım ederek karşılık verdiği, Spoelberch de Lovenjoul’un, Spiridion’un bir bölümünün bizzat Leroux tarafından yazıldığı yolundaki açıklamasıyla gösterilir.
Bize yazmaya lütfettiği bir mektupta M. de Lovenjoul …. şu son derece ilginç bilgiyi veriyor: Spiridion’un el yazmasının bir bölümü Pierre Leroux’nun elinden çıkmış ve onun tarafından kaleme alınmıştır. “Bu otograf el yazmasına sahibim”, diye ekliyor, “üzerinde matbaa dizgilerinin alışılmış izleri var; ve elbette size ilk baskı metninden söz ediyorum, çünkü 12’lik formadaki ilk baskıdan (1843) itibaren George Sand ilk yapıtı çok değiştirmiştir.”[25]
Dans une lettre qu’il a bien voulu nous écrire, M. de Lovenjoul nous donne …. le renseignement suivant du plus haut intérêt: c’est qu’une partie du manuscrit de Spiridion est de la main de Pierre Leroux et composée par lui. “Je possède, ajoute-t-il, ce manuscrit autographe, qui porte les traces habituelles qu’y laissent les compositions d’imprimerie, et vous parle, bien entendu, du texte de l’édition originale, car dès la première édition in-12 (1843) George Sand a beaucoup modifié l’ouvrage primitif.”
George Sand’ın Yazışmaları, filozofun onun üzerindeki etkisini açıkça gösterir; iki yazarın ilişkisini idealize eden Consuelo ve La comtesse de Rudolstadt romanları da öyle. Consuelo’da “görünmez” ve tedirgin edici bir hayalperest olan “Kont Albert”, devam romanında giderek Pierre Leroux’nun çehresine bürünür; onu anlatılamaz longueur’ler (bitmek bilmeyen uzatmalar) boyunca usanmadan izleyen teselli edici Consuelo ise mütevazı biçimde George Sand’ı temsil eder. Seksen beş sayfalık bir Epilog’da Kont, başka konuların yanı sıra Tetrad’dan (Dörtlü), Teslis’ten ve Leibniz’den söz ederek, İnsanlık Filozofu’nun yanılmaz dilini konuşur:
Dört saatten fazla konuştu ve sözü güzel ve saf, kutsal bir ilahi gibiydi. Bütün çağların dinsel, siyasal ve sanatsal eserinden, düşünülebilecek en görkemli şiiri besteledi. Geçmişin bütün dinlerini, tapınakların bütün gizemlerini, şiirleri ve yasaları, önceki insanlığın bütün çabalarını, bütün eğilimlerini, bütün emeklerini yorumladı ….. Yine konuştu ve geleceğin şiiri geçmişinki kadar görkemliydi …..[26]
Pendant plus de quatre heures il parla, et sa parole était belle et pure comme un chant sacré. Il composa, avec l’œuvre religieuse, politique et artistique de tous les siècles, le plus magnifique poème qui se puisse concevoir. Il interpréta toutes les religions du passé, tous les mystères des temples, des poèmes et des législations, tous les efforts, toutes les tendances, tous les travaux de l’humanité antérieure….. Il parla encore, et son poème de l’avenir fut aussi magnifique que celui du passé…..
Editör Dipnotları
[*]: Ayrıca bkz. Pierre Leroux: Saint-Simonculuğun Muhalifi ve Cumhuriyetçi Sosyalizmin Düşünürü [**]: De Turc à Maure: Eğer kelimesi kelimesine çevirirsek “Türk’ün Mağripliye davrandığı gibi davranmak” anlamına gelmektedir. Fransızca bir deyim olup birine çok sert, kaba, acımasız ve hoşgörüsüz bir şekilde davranmak anlamına gelir.[***]: Leroux, Saint-Simonculuktan, Papa Enfantin’in cinsel ahlak anlayışı etrafında patlayan tartışmanın ardından 1831’de hareketten ayrılmıştır. 1841’de George Sand’ın desteğiyle Revue indépendante’ı kurmuş, 1844’ten sonra da Boussac’taki matbaa ve topluluk çevresinde bir okul ve gazete faaliyeti yürütmüştür. Dönemin önde gelen kadın sosyalistlerinden Pauline Roland 1847’de bu topluluğa katılmış, okulda öğretmenlik yapmış ve L’Éclaireur de l’Indre’e yazmıştır. Roland ve Jeanne Deroin kendilerini Leroux’nun izleyicileri arasında sayarlar. Ayrıca, Leroux, 1851’de kadınlara oy hakkı tanınmasını isteyen ilk yasa önerisini de sunmuştur. Ayrıntı için bkz. Claire G. Moses, French Feminism in the Nineteenth Century (1984); Naomi J. Andrews, Socialism’s Muse (2006)
[****]: Ayrıca bkz. Sembolik Bir Perdede Siyaset: Pierre Leroux, Romantik Sosyalizm ve Schelling Meselesi
[*****]: David Owen Evans her ne kadar böyle yorumla da sonraki yıllarda birlikte Leroux üzerine çalıştığı Jacques Viard ve Bruno Viard’ın Leroux yorumunda özellikle vurguladığı üzere, Leroux’nun sosyalizmini modern sosyalist düşünceden büyük ölçüde koparmak yerine cumhuriyetçi sosyalizm geleneği içerisinde değerlendirmek gerekir. Leroux, 1834 tarihli De l’individualisme et du socialisme başlıklı metninde hem bireyciliğin hem de bireyi toplum adına ikincilleştiren mutlak sosyalizmin sakıncalarını ele alarak bireysel özgürlük ile toplumsal dayanışmayı uzlaştırmaya çalışmıştır. Viard, bu düşünsel sentezi Leroux’nun cumhuriyetçi sosyalizminin temel unsurlarından biri olarak ele alır. Dolayısıyla Leroux’nun sosyalizmini sonraki Marksist gelenekten farklılaştırmak mümkün olsa da modern sosyalist düşünceyle ilişkisini sınırlı göstermek, onun cumhuriyetçi ve toplumsal dönüşümcü projesini gözden kaçırır. Bkz. Bruno Viard, « Pierre Leroux, dissident du saint-simonisme et penseur du socialisme républicain », 2004, s. 183-196; Bruno Viard, Anthologie de Pierre Leroux, inventeur du socialisme républicain (Lormont: Le Bord de l’eau, 2007).
[******]: Stapfer’in Leroux’yu liberal Protestanlığın öncüsü olarak nitelemesi, onun düşüncesindeki tektanrıcı ve Hristiyan ahlakıyla örtüşen unsurlara işaret etse de Leroux’nun din felsefesini açıklamakta tek başına yeterli değildir. Evans da bu yakınlığa dikkat çekmekle birlikte, Leroux’nun Hristiyanlığın tarihsel olarak aşılması gerektiğine ilişkin düşüncesini ve geleneksel dogmalara yönelik eleştirisini vurgular. Bruno Viard’ın yorumunda ise bu dönüşüm, Hristiyanlığın eşitlik ve kardeşlik mirasının korunarak yeni bir dinî sentez içerisinde aşılması şeklinde ele alınır. Leroux, Hristiyanlığı insanlığın tarihsel gelişiminde önemli bir aşama olarak kabul etmekle birlikte, insanlığın manevi ve toplumsal birliğini bu dinin ötesinde temellendirmeye çalışır. Bu nedenle İnsanlık Dini’ni liberal Protestanlıkla özdeşleştirmek veya Comte’un pozitivist din anlayışına indirgemek yerine, Hristiyanlığın tarihsel mirasını yeniden yorumlayan özgün bir cumhuriyetçi din ve toplum anlayışı olarak değerlendirmek gerekir. Bkz. Paul Stapfer, Questions esthétiques et religieuses (Paris: Félix Alcan, 1906), s. 126-127; Bruno Viard, Pierre Leroux, penseur de l’humanité (Paris: Sulliver, 2009); Bruno Viard, Anthologie de Pierre Leroux, inventeur du socialisme républicain (Lormont: Le Bord de l’eau, 2007).
Kaynakçalar
[1] Paul Stapfer, “Questions esthétiques et religieuses,” Alcan, 1906, s. 91–143. “Un philosophe religieux du 19e siècle, Pierre Leroux”; Félix Thomas, “Pierre Leroux; sa vie, son œuvre, sa doctrine. Contribution à l’histoire des idées au 19e siècle,” Alcan, Bibliothèque de Philosophie Contemporaine, 1904. Ayrıca Célestin Raillard, “Pierre Leroux et ses œuvres: l’homme, le philosophe, le socialiste,” Châteauroux, 1899; Paul Janet, “La Philosophie de Pierre Leroux,” RDM, Nisan–Mayıs 1899; J. E. Fidao, “Pierre Leroux,” RDM, Mayıs–Haziran 1906. [2] M. Félix Thomas, “Pierre Leroux,” s. 29. [3] “Werther, de Goethe, traduction nouvelle,” Paris, 1829. [4] “Job, drame en cinq actes, avec prologue et épilogue, par le prophète Isaïe, rétabli dans son intégrité, et traduit littéralement sur le texte hébreu, par Pierre Leroux,” Grasse ve Paris, 1866. [5] Célestin Raillard, “Pierre Leroux et ses œuvres,” s. 13. [6] M. Thomas, “Pierre Leroux,” s. 40. [7] “Condillac,” Encyclopédie Nouvelle, cilt 3, 1840. [8] Réfutation de l’Éclectisme, s. 106. [9] “François Bacon,” Encyclopédie Nouvelle, cilt 2, 1837. [10] “De la loi de continuité qui unit le 18e siècle au 17e,” 1833. [11] Paul Stapfer, Questions esthétiques et religieuses, s. 126–127. [12] A.g.e., s. 131. [13] A.g.e., s. 132. [14] F. Thomas, Pierre Leroux, s. 45. [15] American editor’s notes, s. 394. [16] H. Girard, “La pensée religieuse des romantiques,” RHL, Mart 1925. [17] E. Faguet, “Un bon buste,” Le Gaulois, 25 Şubat 1896. [18] Portraits littéraires, cilt 1, s. 314. [19] Causeries du lundi, cilt 11, s. 533 vd. Ayrıca Portraits littéraires, cilt 1, s. 318. [20] Causeries du lundi, Table, s. 40. [21] V. Berret, “La philosophie de V. Hugo.” [22] H. Girard, “La pensée religieuse des romantiques,” RHL, 1925; “Comment Shelley a été révélé à V. Hugo,” Revue Littéraire Comparée, 1922. R. Bonnet, “V. Hugo et la Revue Encyclopédique,” RHL, 1914. [23] Histoire de ma vie, cilt 10, s. 28 vd. [24] F. Thomas, Pierre Leroux, s. 65–66. [25] La comtesse de Rudolstadt, II, s. 321–322. [26] George Sand, La comtesse de Rudolstadt, II, s. 321–322.